GERİ BLOG

ÖNCEKİ
YAZI

Sevgili Para, Artık Konuşmamız Gerek!

Ayın o günü. Okul taksidi zamanı geldi. İçimde bir huzursuzluk. Annem eve gelince acı haberi veriyor. Babandan para gelmedi, haftasonu gelince istersin.Bütün hafta karnımda kelebekler. Cuma okuldan babamın muayenehanesine gidiyorum. Söyleyemiyorum. Cuma gecesi geçiyor. Cumartesi geçiyor. Pazar geçiyor. Akşam eve dönüş yolunda, arabadayım. Derin nefes alıp babama parayı söylüyorum. Gelmemiş diyorum. Gelir diyor. Nefesimi bırakıyorum. Görevimi yaptım. Beni bırakın, artık eve gideyim. Tabii ki, para hiç bir zaman gelir dense de gelmiyor. Hep bekleniyor, hiç zamanında gönderilmiyor. Az, taksitli, zamansız ve mutlaka kavgalı. Tam böyle oldu mu diye onlara sorsanız güler geçerler. Ancak bende kalan his bu. Para yok. Para hiçbir zaman yok.

Finansal psikolog ve H&R Block Dollars & Sence Direktörü Brad Klontz, para ile olan ilişkimizin temellerinin çocuklukta atıldığını söylüyor. Tam da bu dönemde para ile ilgili “inançlar” geliştirdiğimizi söyleyen Klontz, bu kalıpların finansal davranışlarımızı yönettiğini savunuyor. Sadece ailede değil, toplumun da paraya bakışı, o dönemki global finansal durumdan da etkilenen bu kurgular, tüm yetişkinlik hayatımızı şekillendiriyor. Esenlik yani wellbeing, sadece ne kadar pırasa yediğimiz ya da ne kadar çok koşuya çıktığımızla ilgili değil. Finansal sağlık da bu resmin önemli parçalarından biri.

Amerika’da, PwC tarafından 2015’te yapılan bir araştırmaya göre hem kadın hem de erkekler için stresin bir numaralı sebebi finansal zorluklar. Bunun hemen arkasından sağlık sorunları ve emeklilik için para biriktirmek geliyor. Amerikan Psikoloji Derneği tarafından yapılan bir araştırmaya göre ise çalışan nüfusun %25’i çok yüksek ya da yüksek finansal stres altında olduklarını söylüyorlar. Bu kişilerin bağımlılık, iş kazaları, boşanma, hastalanma oranları finansal stresi olMAyan yaşıtlarına göre daha yüksek. 

Oysa ki dünya genelinde Standard & Poor’un 144 ülkede 150 bin kişi ile yapılan finansal okuryazarlık araştırmasına göre yetişkin nüfusun sadece %33’ü risk, faiz ve enflasyon gibi baz konseptleri biliyor. Türkiye olarak ise araştırmada 120. sırada geliyoruz*. Benefits Pro’ya göre Amerika’da çalışan nüfus maaşının sadece %5.5’ini biriktiriyor, Career Builder’in raporuna göre ise çalışanların %78’inin banka ya da benzeri bir kuruma borcu var. Brene Brown’un da söylediği gibi, jenerasyon olarak bizler tarihin gördüğü en borçlanmış insan topluluğuyuz. Türkiye’de ise durum benzer; 2009’dan 2017’e kadar toplam borç yüzde 234 artarak 3,6 trilyona çıktı. 8 yılda hanehalkının borcu 129,8 milyar liradan 488,4 milyar liraya yükseldi. Bireysel kredi kartlarında ise ülkenin %5,7’si takip sürecinde ve borçlarını kapatamıyor.

 

İşin özeti; finansallarımıza hakim değiliz, ancak borç ve para biriktirme trendlerine bakacak olursak belli ki pek de değişme niyetinde değiliz. Peki hayatımızı bu kadar kötü etkilediği halde bu konuya neden ısrarla bakmıyoruz, neden destek almıyoruz? Arkadaşlarımızla oturduğumuzda en yakın, mahrem ilişkilerimizi çatır çutur konuşurken neden hiç para konuşmuyoruz ve konuşamıyoruz? diye düşündü beynim. Neden borcumuzu sır gibi saklayıp kendimize bile açılmıyoruz? Klontz’a göre bunun sebebi yine para ile ilgili kurduğumuz ilişki. Para en temelinde bir takım denklemleri beraberinde getiriyor. 
6,95 TL = Bir kilo domates
7 TL = Küçük filtre kahve
Ancak bir sonraki adımda olay evriliyor;
1500 TL = Çocuğumun aylık yuva parası
2200 TL = Ev geçindiren babanın erkekliği 
Hem toplumsal roller, hem de duygusal mevzularla harmanlanıp bir de üstüne çocukluktan gelen kalıplar bindiğinde HOP! susuyoruz. Utanıyoruz. Sanki para değil, kadınlığımızı, başarımızı, hayattaki duruşumuzu konuşuyoruz. En mahrem sandığımız yer, yatak odamız değil, para ile ilgili karanlık sırlarımız oluveriyor.

Finansal sağlık, Klontz’un tanımına göre para ile bilinçli, anlamlı, doyurucu ve çok da stresli olmayan bir ilişkiye sahip olmak demek. Bu tanımın içine;

  • Değerlerinize uygun bir şekilde para harcamak (seyahate çıkmak mı araba almak mı?dan başlayan, eğitim mi sağlık sigortası mı? ile devam eden bir kapsam)
  • Az ya da yönetilebilir borca sahip olmak
  • Hedeflere uygun para biriktirmek (Emeklilikte İstanbul’dan taşınmak isteyen?) ve
  • Acil durumlar için birikmiş paraya sahip olmak giriyor.


Buna ulaşmak için onun önerisi çocukluktan gelen para kodlarını masaya yatırmak, bunlarla ilgili farkındalık geliştirmek ve konuşmak, konuşmak, konuşmak. Cümleleri tamamlayıp birlikte bakalım:

Zenginler…..dır.
Para insanları ….. yapar.
Eğer …. yapsaydım daha fazla param olurdu. 
Ailem her zaman paranın …...yaptığına inandı.
Para …..yaratır.
Daha fazla param olsaydı korkarım ki ….. olurdu.
Para…….demek.
Paraya sahip olmak için …. yapmalıyım.
Para ile ilgili en büyük korkum….

Klontz’a göre özellikle de “para önemsizdir”, “zenginler açgözlüdür” gibi paradan kaçınan, “daha fazla para beni daha mutlu yapacak” gibi paraya tapınan ve “ne kadar paran olduğu senin kim ve ne kadar değerli olduğunu belirler” gibi parayla ilgili statü belirleyici kodların daha kötü finansal durumlarla eşleştiği görünüyor. 

Hem finansal okuryazarlığın hem de borçlanma trendlerinin düşük olduğu ülkemizde işveren olarak yapabileceğimiz en iyi adımlardan biri basit finansal wellbeing çalışmalarına başlamak. Türkiye’de işverenlerin kaygısı, bu tarz inisiyatifler başlattıklarında çalışanlardan tepki almak. Oysa ki cesaretle üstüne gidildiğinde hem çalışanların finansal durumlarını kontrol altına alarak maruz kaldıkları stresi azaltacak hem de şirket bağlılıklarını arttıracak bu tarz projeler özellikle de yurtdışında yıllardır uygulanıyor.

American Express: 2010’dan bu yana zorunlu bireysel emeklilik benzeri, Amerika’da uygulanan planlardaki katılımı arttırmak ve finansal okuryazarlığı arttırmak için şirket içinde çalışıyorlar. Bunun için;

  • Finansal okuryazarlığı geliştirecek çok baz seminerler ve içerikler yaratıyor,
  • Bütçe yapmayı kolaylaştıran mobil uygulamalara ücretsiz erişim veriyor,
  • Ücretsiz, telefonla finansal danışmanlık hizmeti sunuyorlar.

Dokuz yılda bireysel emekliliğe katılımda %9 artış ve finansal danışmanlık kullanımında %7’lik bir artış sağlamışlar. 

Prudential: 2018’deki büyük krizden bu yana şirket içindeki finansal stresi düşürmek için çalışmalar yürütüyorlar.

  • Bütçe yapmak için seminerler ve bütçe iyileştirme için önerilerin olduğu video içerikleri yaratıyor,
  • Şirket içinde, yerinde finansal danışmanlık sunuyor,
  • Mobil uygulamaları ile bütçe yapımı ve borç yönetimi için online destek sağlıyor,
  • Çocuk ve yaşlı bakımı için tedarikçilerle anlaşıp çalışanlara fırsatlar sunuyor,
  • Emekliliğe Doğru programı ile tüm çalışanlarını emeklilik ve para biriktirme konusunda bilinçlendiriyorlar.

Sekiz senede %32’lik finansal stresi %16’a düşürüyorlar. Tabii ki ülke genelinde vaka çalışması olacak bir rakam!

Aşırı Polyanna olmaya ya da öyle gözükmeye niyetim yok. Asgari maaşla ev geçindirmeye çalışan ve işyerine üç vasıta değiştirerek giden vatandaşların ülkesinde olduğumuzun farkındayım. Ancak odadaki fili reddedip onu buyur etmedikçe olaylar daha iyiye gitmeyecek. Finansal stresler en son ne zaman masanıza geldi? En son bir çalışan gelip ev borcunu ödeyemediği için ne zaman sizden avans istedi? Finansal stresin ilacı farkındalık ve bilgi. İlacı almayı reddettikçe çalışanları stresten krize dönüşen dalgalara kaptırmak da bizim kaderimiz. Gerçek fark yaratmak, Frost’un şiirinde dediği gibi gidilmemiş yolu seçmekten geçiyor.

Yazan: Melis Abacıoğlu Sezener
Derleyen: Ezgi Bozkurt
 
*Finansal Okuryazar olup olmadığınızı değerlendirmek için aşağıdaki soruları yanıtlayın. Bu 5 sorudan 3’üne doğru yanıt verirseniz tebrikler! Veremezseniz ise üzülmeyin. Türkiye’de bu konuya epeyce kafa yoran bir kurum var.
FO-DER. Kaynaklarına erişmek için tıklayın.
 
RİSK ÇEŞİTLİLİĞİ

Diyelim ki biraz paranız var. Paranızı bir işletmeye veya yatırıma mı yoksa birden fazla işletmeye veya yatırıma mı yatırmak daha güvenlidir?
  1. bir işletme veya yatırım;
  2. birden fazla işletme veya yatırım;
  3. bilmiyorum;
  4. cevabı yok

ENFLASYON

Gelecek 10 yılda aldığınız şeylerin fiyatlarının ikiye katlandığını varsayalım. Geliriniz de ikiye katlanırsa, bugün alabileceğinizden daha azını mı, bugün alabileceğinizle aynı miktardakini mi yoksa bugün alabileceğinizden daha fazlasını mı alabileceksiniz?
  1. azı;
  2. aynısı;
  3. daha fazlası;
  4. bilmiyorum;
  5. cevabı yok

MATEMATİKSEL OLARAK (FAİZ)

100 ABD doları ödünç almanız gerektiğini varsayalım. Geri ödenecek daha düşük miktar hangisi: 105 ABD Doları veya 100 ABD Doları artı yüzde üç?
  1. 105 ABD Doları;
  2. 100 ABD doları artı yüzde üç;
  3. Bilmiyorum;
  4. cevabı yok

BİLEŞİK FAİZ

İki yıl boyunca bankaya para yatırdığınızı varsayalım ve bankanın hesabınıza yılda yüzde 15 eklemeyi kabul ettiğini. Banka, hesabınıza ikinci yılda ilk yıldan daha fazla para mı ekleyecek, yoksa her iki yıl da aynı miktarda para mı ekleyecek?
  1. daha fazla;
  2. aynı;
  3. bilmiyorum;
  4. cevabı yok

Bir tasarruf hesabında 100 ABD dolarınız olduğunu ve bankanın hesaba yılda yüzde 10 eklediğini varsayalım. Hesaptan hiç para çekmemiş olsanız, beş yıl sonra hesabınızda ne kadar para olur?
  1. 150 dolar;
  2. 150 dolardan fazla;
  3. 150 dolardan daha az;
  4. bilmiyorum;
  5. cevabı yok

Doğru cevaplar: 1: b. 2: b. 3: b. 4: a. 5: b.
Kaynakça:

https://www.wespath.org/benefits/resources/understand-your-relationship-with-money/

https://onedio.com/haber/neden-borc-dongusunden-cikamiyoruz-101-borcu-borcla-kapatma-sanati-641716

https://www.consciouslifestylemag.com/relationship-with-money/

https://www.fo-der.org/turkiye-finansal-okuryazarlik-arastirmasinda-120-sirada/

https://www.haberler.com/2015-turkiye-finansal-okuryazarlik-arastirmasi-7746846-haberi/

https://gazeteistanbul.com/turkiyenin-finansal-okuryazarlik-haritasi-yayimlandi/

https://psychcentral.com/blog/what-it-means-to-have-a-healthy-relationship-with-money/

https://www.elle.com/life-love/a28370/money-stats-elle-and-emilys-list/

https://theolsongroup.com/15-numbers-financial-wellness-in-the-workplace/

https://tr.sputniknews.com/ekonomi/201807301034516754-turkiye-borc-milli-gelir/

https://www.bloomberght.com/haberler/haber/2187478-turkiye-de-25-milyon-kisi-kredi-karti-borcunu-odeyemiyor

https://igrad-smedia-igrad.netdna-ssl.com/DOCS/Enrich/Enrich-e-book-Financial-Wellness-Case-Study.pdf

http://news.prudential.com/a-financial-wellness-case-study-prudentials-own-employees.htm